Door Edna Kalb en Fred Meijer

‘Ach…,’ zeiden wij synchroon toen we hoorden dat op 20 november jl. Paul van Gorcum op 91-jarige leeftijd was overleden. Nog maar kort daarvoor hadden wij hem bezocht. Paul zat in zijn stoel, rechtop, met zijn nog altijd krachtige stem. Hij vertelde een paar uur lang (!) over zijn carrière en zijn leven. Wij waren na afloop wel wat moe van het luisteren, maar Paul liep nog met ons mee, signeerde zijn biografie voor ons -die pas was verschenen- en begeleidde ons naar de buitendeur.

Hij was al lange tijd ziek. Er zouden de week daarna weer onderzoeken plaatsvinden in het het ziekenhuis. En hij had veel pijn. Maar de meeste pijn had hij wel omdat zijn geliefde echtgenote Lenie eind 2024 was overleden. Zij waren bijna 70 jaar getrouwd, vormden samen een eenheid en sinds het wegvallen van haar, had het leven voor Paul zijn glans verloren. Toen wij na ons bezoek afscheid van hem namen en hij ons uitzwaaide, voelden wij dat dit wel eens de laatste keer zou kunnen zijn dat wij hem zouden zien.

Paul van Gorcum, de allereerste winnaar van de Zilveren Koe, bekend door zijn vele rollen op het toneel en in animatieseries. Hij speelde een vileine priester in de tv-serie Floris, was de avontuurlijke vader van Pippi Langkous en mopperde als Gargamel in De Smurfen. Hij sprak de onvergetelijke stem in van Zazoe in de film De Leeuwenkoning. Hij acteerde in films als Wat Zien Ik? en Turks Fruit en in tv-series als Dagboek van een Herdershond en De Fabriek. Hij is de stem van Gustave Hoogmoed voor de attractie Baron 1898 in de Efteling en de stem van butler Joost in attractiepark Bommelwereld, gebaseerd op de stripverhalen van Olivier B. Bommel en Tom Poes. Maar zijn grootste bekendheid kreeg hij door het vertolken van de rol van Baron van Neemweggen in de tv-serie Bassie en Adriaan, waarbij zijn beroemde uitspraak was: ‘Drommels, drommels en nog eens drommels!’

Wij leerden hem kennen halverwege de jaren ’80 van de vorige eeuw, tijdens een opname voor een grammofoonplaat voor de Efteling. Wij volgden toen beiden nog onze opleiding aan de Academie voor Kleinkunst. Paul bleek “tekenfilms te regisseren” en nodigde ons uit om eens langs te komen in de studio voor een proefopname. Toen wij hem vroegen of we iets konden voorbereiden, zei hij: ‘Dat hoeft niet. Want je kunt het…, of je kunt het niet.’ Gelukkig bleken wij het te kunnen en er volgden vele opnamesessies, jaren- en jarenlang.

Er was destijds nog geen opleiding voor stemacteur. We mochten eerst een paar zinnen in een aflevering inspreken, waar we dan gezamenlijk op zaten te puzzelen totdat het goed was. Daarna volgden wat meer zinnen en zelfs kleine rolletjes. Na afloop werden we door Paul persoonlijk contant uitbetaald! Er volgden grotere rollen in series als Maple Town, De Smurfen en Calimero. Hij was een zeer bevlogen regisseur en leerde ons met engelengeduld, heel veel liefde en humor, zin voor zin hoe we moesten inspreken. Geregeld stond hij op, kwam voor het dubbele glas staan en speelde ons voor wat hij bedoelde, zijn armen en mimiek gebruikend.

Paul vond het prettig om vóór alle verkeersdrukte uit al in de studio aanwezig te zijn. En daar had hij dan de tijd om acteurs te bellen, om ze uit te nodigen voor een opnamesessie. Het was dus zijn gewoonte om heel, echt héél vroeg te bellen. Meestal hadden wij de avond daarvoor een voorstelling gespeeld en dan ging in alle vroegte, terwijl het nog donker was, de telefoon. Wij sprongen dan uit ons bed met kloppend hart. Wat zou er aan de hand zijn? Nummerherkenning was er in die tijd nog niet. En dan hoorden we zijn lage stem: ‘Met Paul… Bel ik je uit je bedje…?

Als wij dan later die week, meestal ook vroeg in de ochtend, in de studio kwamen, hoorde je bij binnenkomen al meteen zijn zeer karakteristieke stemgeluid. Paul was een statig heerschap, een aanwezigheid, een persoonlijkheid. Altijd keurig in het pak en zijn golvende haren netjes gekamd. Paul zat behalve op de regisseursstoel ook heel graag op zijn praatstoel en vertelde dan anekdotes uit zijn rijke toneelcarrière, of verhalen uit zijn dagelijks leven. Hoeveel mensen er ook in de studio waren, als Paul er was, wist iedereen dat en dan was hij het stralende middelpunt.

We werkten in die begintijd nog met papieren scripts. Paul maakte zelf overzichten van alle rollen, met daarbij het aantal inzetten. Iedere ingesproken rol kleurde hij in met een andere viltstift. En zo bleef er uiteindelijk een volledig ingekleurd overzicht over, ten teken dat alle rollen waren ingesproken. De serie stond erop.

Hij bracht ons vele technieken bij, zoals bijvoorbeeld dat je iets eerder dan de tijdcode aangeeft moest beginnen met spreken. Je bent door de menselijke vertraging anders altijd te laat. In die tijd werd alles analoog, op band, opgenomen en niet digitaal in de computer. De ingesproken zin een stukje opschuiven kon niet, dus het moest zo precies mogelijk. Hij bracht ons ook discipline bij: ‘Eén ding – kom nooit te laat!’ En dat werd zó gezegd, dat we er ook echt voor zorgden dat we altijd op tijd waren. Maar Paul was dan ook zelf natuurlijk al uren daarvoor aanwezig in de studio. Zijn stelregel was: ‘Als je een voorstelling speelt, kun je óók niet te laat komen.’

Een beroemde uitspraak van hem was: ‘Ze kunnen over me heen lopen, maar nóóit heen en weer.’

Niet onvermeld mag blijven dat Paul ook een indrukwekkende Sinterklaas was. Hij had -zo vertelde hij heel serieus en vol trots- het kleurrijkste pak, de prachtigste mijter, de chicste staf en de allerfraaiste baard. En natuurlijk – de mooiste Sinterklaasstem die je je maar kon wensen.

Wat hebben we veel van hem geleerd op inspreekgebied en op regiegebied. De sessies met hem waren altijd heel inspirerend, we werkten met veel plezier. Op die manier willen wij het nu ook weer doorgeven aan de jongeren met wie wij in de studio werken. Vanuit positiviteit, stimulerend, zodat ze zich veilig voelen, kunnen opbloeien en “durven”.

We hebben altijd, door de jaren heen, contact met Paul gehouden. Ook toen hij later niet veel meer in studioland kwam. En bij ieder bezoek bedankten we hem voor alles wat hij ons had geleerd. Hij hoorde dat dan (on)geduldig aan, waarna hij inademde en weer een anekdote begon te vertellen.

Paul van Gorcum heeft enorm veel betekent voor het vak van stemacteren en was op zijn gebied een ware pionier. Vele animatiefiguren kwamen dankzij zijn stem tot leven en vele stemacteurs zijn bij hem begonnen.

Paul heeft nu geen pijn meer. En laten we hopen dat hij weer herenigd is met zijn vrouw Lenie en dat ze samen, in liefde, kunnen terugkijken op een fantastisch rijk leven. En mócht God onverhoopt door een verkoudheidje tijdelijk niet kunnen spreken, dan kan Paul van Gorcum hem ongetwijfeld voorzien van een goddelijk stemgeluid.